تفاوت این ظروف فقط در ظاهر نیست. شکل هر ظرف معمولاً برای یک کار مشخص طراحی شده است؛ یکی برای اندازهگیری دقیق حجم، دیگری برای گرمکردن، یکی برای جداسازی مایعات و دیگری برای انتقال یا نگهداری مواد شیمیایی.
در ادامه با تعدادی از انواع ظروف آزمایشگاهی آشنا میشویم؛ از وسایل بسیار رایج تا ظروفی که بیشتر در آزمایشهای تخصصی دیده میشوند.
۱. بشر؛ همان ظرف ساده و همهکاره آزمایشگاه
بشر یا Beaker احتمالاً آشناترین ظرف آزمایشگاهی است. این ظرف معمولاً استوانهای، دارای کف صاف و یک لبه یا دهانه کوچک برای ریختن مایعات است.
بشر برای مخلوطکردن مواد، حلکردن ترکیبات، گرمکردن مایعات و نگهداری موقت محلولها استفاده میشود. خطوطی که روی بدنه بسیاری از بشرها دیده میشود، درجهبندی تقریبی حجم هستند و نباید آنها را با ظروف اندازهگیری دقیق اشتباه گرفت.
بشرها در حجمهای مختلف و از جنس شیشه یا پلاستیک تولید میشوند.
۲. ارلن مایر؛ ظرفی که شکلش دلیل دارد
ارلن مایر یا Erlenmeyer Flask با بدنه مخروطی و گردن باریک، یکی از ظروفی است که تقریباً در هر آزمایشگاه شیمی دیده میشود.
شکل مخروطی آن باعث میشود هنگام همزدن یا چرخاندن محلول، احتمال پاشیدن مایع کمتر باشد. به همین دلیل در تیتراسیون، مخلوطکردن محلولها، انجام واکنشهای شیمیایی و نگهداری موقت مواد کاربرد زیادی دارد.
گردن باریک ارلن همچنین امکان استفاده از درپوش یا تجهیزات دیگر را فراهم میکند.
۳. بالن تهگرد؛ برای واکنش و حرارتدادن
اگر ظرفی شیشهای با بدنه کاملاً گرد و یک گردن دراز دیدید، احتمالاً با بالن تهگرد یا Round Bottom Flask روبهرو هستید.
این ظروف برای انجام واکنشهای شیمیایی، حرارتدادن یکنواخت مواد و بهخصوص در فرایندهایی مانند تقطیر استفاده میشوند. شکل کروی آنها باعث توزیع مناسبتر گرما در مقایسه با بسیاری از ظروف ساده میشود.
بالنهای تهگرد معمولاً بههمراه تجهیزاتی مانند کندانسور و سیستمهای تقطیر مورد استفاده قرار میگیرند.
۴. بالن ژوژه؛ وقتی حجم دقیق اهمیت دارد
بالن ژوژه یا Volumetric Flask شاید در نگاه اول شبیه یک بطری شیشهای با گردن بسیار بلند به نظر برسد، اما کاربرد آن با بالن تهگرد کاملاً متفاوت است.
روی گردن این بالن یک خط نشانه وجود دارد که حجم دقیق ظرف را مشخص میکند. از بالن ژوژه برای تهیه محلولهایی با حجم و غلظت مشخص استفاده میشود.
برای مثال، زمانی که باید یک محلول با حجم نهایی دقیق تهیه شود، بالن ژوژه یکی از ظروف اصلی مورد استفاده است.
۵. استوانه مدرج؛ اندازهگیری سریع حجم مایعات
استوانه مدرج یا Graduated Cylinder همان ظرف بلند و باریکی است که خطوط درجهبندی زیادی روی بدنه آن دیده میشود.
کاربرد اصلی آن اندازهگیری حجم مایعات است. دقت آن معمولاً از بشر بیشتر است، اما برای اندازهگیریهای بسیار دقیق، ظروفی مانند بالن ژوژه یا پیپت مناسبتر هستند.
استوانههای مدرج در حجمهای مختلف تولید میشوند و در آزمایشگاههای آموزشی، تحقیقاتی و صنعتی کاربرد فراوان دارند.
۶. لوله آزمایش؛ کوچک اما بسیار پرکاربرد
لوله آزمایش یا Test Tube از سادهترین ظروف آزمایشگاهی است، اما کاربرد بسیار گستردهای دارد.
برای انجام واکنشهای کوچک، گرمکردن مقدار کمی ماده، مشاهده تغییر رنگ یا رسوب و نگهداری موقت نمونهها استفاده میشود.
لوله آزمایش میتواند شیشهای یا پلاستیکی باشد و بعضی مدلها برای کاربردهای تخصصیتر مانند کشت یا آزمایشهای زیستی طراحی شدهاند.
۷. لوله سانتریفیوژ؛ مخصوص جداسازی نمونهها
اگر لولهای کوچک با بدنه باریک و انتهای مخروطی دیدید، احتمالاً لوله سانتریفیوژ است.
این لولهها برای قرارگرفتن در دستگاه سانتریفیوژ طراحی شدهاند. هنگام چرخش سریع، اجزای مختلف یک مخلوط بر اساس ویژگیهایی مانند چگالی از یکدیگر جدا میشوند.
لولههای سانتریفیوژ در اندازهها و جنسهای مختلف وجود دارند و در آزمایشگاههای شیمی، زیستشناسی، پزشکی و تحقیقاتی استفاده میشوند.
۸. قیف؛ فقط برای انتقال مایع نیست
قیف یا Funnel یکی از وسایلی است که شاید بیشتر از هر ظرف دیگری شکل مشخصی داشته باشد. از آن برای انتقال مایعات یا مواد جامد پودری به ظرفهای باریک استفاده میشود.
اما همه قیفها یک کاربرد ندارند. برای نمونه، قیف بوخنر در فیلتراسیون تحت خلأ استفاده میشود و قیف جداکننده برای جداسازی دو مایع غیرقابل اختلاط کاربرد دارد.
بنابراین دیدن یک قیف در آزمایشگاه الزاماً به معنی انتقال ساده مایع نیست.
۹. قیف جداکننده؛ جداسازی دو مایع در یک ظرف
قیف جداکننده یا Separatory Funnel یکی از ظروفی است که ظاهر آن با بیشتر تجهیزات آزمایشگاهی متفاوت است. این ظرف معمولاً شکلی گلابیمانند دارد و در قسمت پایین آن یک شیر قرار گرفته است.
کاربرد اصلی آن جداسازی دو مایع غیرقابل اختلاط، مانند آب و برخی حلالهای آلی، است.
پس از قرارگرفتن دو فاز در ظرف و جداشدن آنها، میتوان با استفاده از شیر پایینی، هر لایه را جداگانه خارج کرد.
۱۰. پیپت؛ انتقال مقدار مشخصی از مایع
پیپتها برای انتقال حجم مشخصی از مایعات طراحی شدهاند. برخی مدلها دارای درجهبندی هستند و برخی برای انتقال یک حجم دقیق ساخته شدهاند.
پیپتهای شیشهای قدیمیتر را احتمالاً در آزمایشگاههای آموزشی دیدهاید، در حالی که در بسیاری از آزمایشگاههای امروزی از میکروپیپتها نیز استفاده میشود.
نکته مهم این است که پیپت با قطرهچکان ساده یکسان نیست؛ پیپت برای کنترل دقیقتر حجم طراحی شده است.
۱۱. بورت؛ ظرف بلند و باریک مخصوص تیتراسیون
بورت یا Burette یکی از ظروفی است که ظاهر آن بهراحتی قابل تشخیص است: یک لوله شیشهای بلند و مدرج که در انتهای آن یک شیر قرار دارد.
بورت بیشتر در تیتراسیون استفاده میشود. محلول از داخل آن بهصورت کنترلشده به ظرف واکنش اضافه میشود و حجم مصرفشده را میتوان با دقت مناسبی تعیین کرد.
اگر در یک آزمایشگاه ظرفی بلند و بسیار باریک با شیر پایینی دیدید، احتمال زیادی دارد که بورت باشد.
۱۲. قطرهچکان؛ برای اضافهکردن مقدار کم مایع
قطرهچکان یا Dropper برای انتقال و اضافهکردن مقدار کمی مایع، معمولاً به شکل قطرهای، استفاده میشود.
از قطرهچکان نباید انتظار اندازهگیری دقیق حجم داشت. کاربرد اصلی آن زمانی است که لازم است مقدار کمی از یک معرف به محلول اضافه شود؛ مثلاً برای مشاهده تغییر رنگ یک شناساگر.
قطرهچکانها در مدلهای شیشهای و پلاستیکی تولید میشوند.
۱۳. شیشه ساعت؛ ظرفی که شبیه بشقاب کوچک است
شیشه ساعت یا Watch Glass یک قطعه شیشهای دایرهای و کمی گود یا محدب است که ممکن است در نگاه اول اصلاً شبیه یک ظرف آزمایشگاهی به نظر نرسد.
از آن برای تبخیر مقدار کمی مایع، نگهداری موقت مواد جامد، پوشاندن بشر و برخی آزمایشهای ساده استفاده میشود.
به دلیل سطح نسبتاً باز، این ظرف برای نگهداری طولانیمدت مواد فرار یا حساس مناسب نیست.
۱۴. پتری دیش؛ ظرف کمعمق و دردار
پتری دیش یا Petri Dish معمولاً از دو قسمت تشکیل شده است: یک ظرف کمعمق و یک درپوش.
این ظرف بیشتر در آزمایشگاههای زیستشناسی، میکروبیولوژی و برخی فعالیتهای تحقیقاتی دیده میشود و برای کشت، مشاهده یا نگهداری نمونههای کوچک کاربرد دارد.
مدلهای شیشهای و پلاستیکی آن در آزمایشگاهها استفاده میشوند.
۱۵. کروزه چینی؛ برای حرارتهای بالا
کروزه یا Crucible ظرف کوچکی است که برای حرارتدادن شدید مواد استفاده میشود. بسیاری از مدلهای آن از چینی آزمایشگاهی ساخته میشوند و برخی نمونهها از مواد مقاوم به حرارت دیگر تولید شدهاند.
این ظرف در آزمایشهایی که نیاز به گرمکردن شدید یا سوزاندن مقدار مشخصی از ماده وجود دارد، کاربرد دارد.
معمولاً کروزه به همراه درپوش مخصوص خود استفاده میشود.
۱۶. بوته تبخیر؛ برای خارجکردن حلال
بوته تبخیر یا Evaporating Dish ظرفی نسبتاً کمعمق است که برای تبخیر حلال و باقیماندن ماده حلشده استفاده میشود.
این ظروف معمولاً در برابر حرارت مقاومت مناسبی دارند و برای فرآیندهای تبخیر آزمایشگاهی کاربرد دارند.
شکل پهن و کمعمق آن باعث افزایش سطح تماس مایع با محیط و در نتیجه تسهیل تبخیر میشود.
۱۷. دسیکاتور؛ محفظهای برای جلوگیری از رطوبت
دسیکاتور یا Desiccator یکی از ظروفی است که شاید کمتر در آزمایشگاههای عمومی دیده شود، اما کاربرد مهمی دارد.
این محفظه معمولاً دارای درپوشی نسبتاً محکم است و داخل آن ماده خشککننده قرار میگیرد. هدف اصلی آن کاهش تماس نمونه با رطوبت هواست.
از دسیکاتور برای خشک نگهداشتن نمونهها یا خنککردن مواد پس از حرارتدادن در شرایط کنترلشده استفاده میشود.
۱۸. بطری معرف؛ برای نگهداری مواد شیمیایی
بطریهای معرف یا Reagent Bottles همان بطریهایی هستند که معمولاً روی قفسههای آزمایشگاه پر از محلولها و مواد شیمیایی دیده میشوند.
این بطریها میتوانند شیشهای یا پلاستیکی باشند و در مدلهای مختلف برای نگهداری مواد جامد و مایع تولید میشوند.
نوع درپوش، رنگ شیشه، ظرفیت و جنس بطری بسته به ماهیت ماده و شرایط نگهداری آن انتخاب میشود.
۱۹. بطری شستوشو؛ همان بطری فشاری معروف
بطری شستوشو یا Wash Bottle معمولاً پلاستیکی و انعطافپذیر است و یک لوله باریک و خمیده در قسمت بالایی دارد.
با فشار دادن بدنه، مایع از لوله خارج میشود. از آن معمولاً برای شستوشوی ظروف آزمایشگاهی یا اضافهکردن کنترلشده آب مقطر و برخی محلولهای مناسب استفاده میشود.
ظاهر ساده این بطری باعث شده یکی از وسایل آشنای آزمایشگاه باشد.
۲۰. بالن کجلدال؛ برای یک روش تحلیلی خاص
بالن کجلدال یا Kjeldahl Flask نوعی بالن با طراحی مخصوص است که در روش کجلدال برای هضم و آنالیز نمونهها، بهخصوص در اندازهگیری نیتروژن، مورد استفاده قرار میگیرد.
ظاهر آن ممکن است شبیه برخی بالنهای شیشهای دیگر باشد، اما طراحی آن برای شرایط خاص این روش تحلیلی انجام شده است.
چرا شکل ظروف آزمایشگاهی با هم متفاوت است؟
اگر به مجموعه ظروف آزمایشگاهی نگاه کنید، شاید در ابتدا این تفاوتها صرفاً ظاهری به نظر برسند؛ اما تقریباً هر بخش از طراحی یک ظرف دلیلی دارد.
گردن باریک ارلن به کاهش پاشش کمک میکند، شکل کروی بالن تهگرد برای توزیع مناسبتر گرما مفید است، درجهبندی استوانه مدرج برای اندازهگیری حجم طراحی شده و شیر قیف جداکننده و بورت امکان کنترل جریان مایع را فراهم میکند.
به همین دلیل نمیتوان همه ظروف را صرفاً بر اساس اندازه یا شکل با یکدیگر جایگزین کرد.
ظروف شیشهای بهترند یا پلاستیکی؟
پاسخ به این سؤال به کاربرد ظرف بستگی دارد. شیشه مقاومت حرارتی و شیمیایی مناسبی برای بسیاری از کاربردهای آزمایشگاهی دارد و امکان مشاهده مستقیم محتویات را فراهم میکند. در مقابل، ظروف پلاستیکی معمولاً سبکتر و در برابر ضربه مقاومتر هستند.
البته همه شیشهها و پلاستیکها رفتار یکسانی ندارند. نوع ماده سازنده ظرف، دمای کار، نوع ماده شیمیایی و شرایط آزمایش باید هنگام انتخاب در نظر گرفته شود.
جمعبندی
آزمایشگاه فقط مجموعهای از بشر، ارلن و لوله آزمایش نیست. از بالن ژوژه و بورت گرفته تا قیف جداکننده، دسیکاتور، کروزه، شیشه ساعت و بطری معرف، هر ظرف برای یک کاربرد مشخص طراحی شده است.
شناخت این ظروف فقط برای دانشجویان شیمی مفید نیست؛ هر کسی که با مواد شیمیایی، آزمایشهای تحقیقاتی، کنترل کیفیت یا تجهیزات آزمایشگاهی سروکار دارد، با شناخت شکل و کاربرد آنها راحتتر میتواند وسیله مناسب را تشخیص دهد.
اگر دفعه بعد وارد یک آزمایشگاه شدید و ظرفی با شکل عجیب دیدید، احتمالاً آن ظاهر عجیب بیدلیل نیست؛ در بیشتر موارد، شکل ظرف بخشی از عملکرد آن است.
راهنماي خريد ظروف آزمايشگاهي: از انتخاب جنس تا ارزيابي كيفيت
چگونه گريد مواد شيميايي آزمايشگاهي را بشناسيم؟
انواع ظروف آزمايشگاهي و شيميايي كه شايد اسمشان را ندانيد
معرفي انواع مواد شيميايي؛ از صفر تا صد مواد شيميايي